Bezpieczna poligrafia: technologie, zagrożenia, dobre praktyki

Drukarnia w powszechnej świadomości nadal jest miejscem, w którym powstają głównie gazety, książki i ulotki. Skojarzeniom często towarzyszy wyobrażenie ogromnych maszyn poligraficznych oraz zapach farby drukarskiej. Tymczasem branża poligraficzna to dziś coś znacznie więcej. Obejmuje pełen łańcuch procesów: przygotowanie plików cyfrowych, dobór podłoży, mieszanie farb, druk właściwy, foliowanie, lakierowanie UV, tłoczenie, sztancowanie, klejenie oraz oprawę. Każdy z tych etapów ma istotny wpływ na ryzyko pożarowe - wymaga wykorzystania energii czy palnych materiałów. Obecnie drukarnie to nowoczesne fabryki na styku tradycji i innowacji. Niestety, ich bezpieczna eksploatacja związana jest z szeregiem wyzwań z zakresu ochrony przeciwpożarowej. W pierwszej połowie 2025 roku tylko na terenie województwa kujawsko-pomorskiego doszło do dwóch dużych pożarów – magazynu zakładu produkującego opakowania kartonowe oraz drukarni offsetowej. W drugim przypadku pożar spowodował istotne zakłócenia w realizacji zamówień.

Rodzaj drukarni a charakterystyka ryzyka

Poligrafia obejmuje kilka głównych technologii.

1. Druk offsetowy – najbardziej rozpowszechniony przy dużych nakładach, wymaga skomplikowanych maszyn oraz wiąże się z potrzebą magazynowania dużych ilości papieru oraz farb. Technika druku polega na wykorzystaniu wałków pośrednich, które przenoszą wzór z formy drukowej na papier. 

2. Druk fleksograficzny – znajduje zastosowanie głównie przy produkcji opakowań oraz etykiet na elastycznych formach drukowych z tworzywa sztucznego np. folii. Wykorzystywane tu farby muszą cechować się krótkim czasem schnięcia. 

3. Druk cyfrowy – szczególnie doceniany przy projektach o małych nakładach, za to wymagających personalizacji. Technologia dawniej oparta na tonerach proszkowych lub ciekłych i oprogramowaniu specjalistycznym, od kilkunastu lat w tej kategorii mieści też druk 3D bazujący na mniej ortodoksyjnych materiałach: żywicach, tworzywach sztucznych, tuszach specjalistycznych czy nawet metalach, które pozwalają na uzyskanie wydruków przestrzennych. 

4. Sitodruk – jedna z najstarszych metod druku wykorzystywana w sztuce, produkcji reklamowej, tekstylnej i przemysłowej. Farba jest przepychana przez matrycę z drobnymi oczkami (sito). Do sitodruku wykorzystywane są farby o dużej lepkości, często na bazie rozpuszczalników. 

5. Druk wklęsły (rotograwiura) - polega na wytrawieniu wzoru w cylindrze drukowym, farba gromadzi się tylko w tych zagłębieniach. Następnie jest ona przenoszona z cylindra bezpośrednio na podłoże, tworząc odbicie. Druk stosowany przy bardzo dużych nakładach czasopism i opakowań. 

6. Druk tuszy przewodzących - to technologia drukowania farbami lub tuszami zawierającymi materiały przewodzące (srebro, miedź, grafen), która pozwala na tworzenie ścieżek elektronicznych na różnych podłożach. Specyficzną formą tego druku jest RFID (Radio-Frequency Identification), który pozwala na tworzenie anten czy całych tagów bez konieczności lutowania. RFID znajduje zastosowanie np. przy produkcji inteligentnych opakowań. 

Na profil ryzyka drukarni składają się przede wszystkim: stosowana technologia, powierzchnia na jakiej prowadzony będzie druk, oraz używane w procesie farby. Każda ze wspomnianych technologii wymaga innych, specyficznych dla niej warunków środowiskowych. Parametry, które najczęściej są brane pod uwagę, to stabilna temperatura oraz odpowiednia wilgotność powietrza. Dodatkowo, często wymagana jest też odpowiednia wentylacja pomieszczenia, specjalna ochrona przed wyładowaniami elektrostatycznymi czy też podwyższona czystość powietrza (w przypadku druku tuszy przewodzących). Podstawowym ryzykiem przy nieutrzymaniu właściwych parametrów środowiskowych jest degradacja farb lub niekontrolowana polimeryzacja (w przypadku druku UV). Skutkuje to wadami jakościowymi: zmatowieniem, zmianą barwy lub brakiem adhezji, co może prowadzić do roszczeń z tytułu odpowiedzialności cywilnej.

Jak chronić się przed ryzykiem pożarowym?

Rodzaj stosowanej technologii wpływa istotnie na profil zagrożeń. Farby, zwłaszcza te rozpuszczalnikowe, stanowią źródło zagrożenia pożarowego oraz mogą stwarzać ryzyko wybuchu. W przypadku ich zastosowania w procesie produkcyjnym konieczne będzie przeprowadzenie oceny zagrożenia przed wybuchem i zabezpieczenie instalacji przed tego typu zdarzeniem. Takie farby spotkamy przede wszystkim w drukarniach zajmujących się drukiem offsetowym i fleksograficznym, ale nie stanowi to reguły. 

Do skutecznych zabezpieczeń należą m.in. systemy detekcji węglowodorów połączone z wentylacją wyciągową w wykonaniu przeciwwybuchowym (czyli instalacją zaprojektowaną tak, by jej elementy: silniki, czujniki, przewody nie mogły stać się źródłem zapłonu nawet w obecności mieszaniny wybuchowej). Takie rozwiązanie zapewni odpowiednią wymianę powietrza w przypadku przekroczenia stężeń alarmowych lotnych związków organicznych. W przeciwnym razie mogłyby one doprowadzić do wybuchu w połączeniu np. z wyładowaniem elektrostatycznym czy wysoką temperaturą. Ważne jest też odpowiednie uziemienie instalacji oraz pojemników z farbami (czyli połączenie ich z instalacją odprowadzającą ładunki elektryczne do ziemi, aby zapobiec przeskokom iskrowym) i odprowadzenie ładunków elektrostatycznych. 

Często pomijanym aspektem ochrony okazuje się również odzież ochronna pracowników oraz używane przez nich urządzenia elektroniczne, które również mogą gromadzić ładunki elektryczne. Dodatkowo, warto zwrócić uwagę na to, aby farby były przechowywane na tacach ociekowych umożliwiających przyjęcie 100% objętości ustawionego na nich największego pojemnika. W praktyce, jeśli np. na tacy stoi beczka 200 litrów, powinna ona mieć pojemność co najmniej 200 litrów, by w razie rozszczelnienia żadna ciecz nie wydostała się poza obszar zabezpieczony. 

Miejscem magazynowania farb powinna być specjalna szafa w wykonaniu przeciwwybuchowym, kontener lub w pełni wydzielony pożarowo magazyn, którego konstrukcja (ściany, drzwi i strop) przez określony czas powstrzymuje rozprzestrzenianie się ognia. 

Technologia, która niesie za sobą nowe wyzwania

Niestety nie są to rozwiązania idealne. Druk cyfrowy i laserowy ogranicza wspomniane wyżej zagrożenia, ale za to generuje inne problemy – intensywne obciążenie elektryczne mogące prowadzić do zwarć oraz nagrzewania się urządzeń. Nietrudno przewidzieć, że w takich warunkach może dojść do pożaru. Zakłady poligraficzne zazwyczaj posiadają duże ilości materiałów palnych – papieru, kartonu i tworzyw sztucznych, które w przypadku zapłonu tworzą wysokie obciążenie ogniowe sprzyjające gwałtownemu rozprzestrzenianiu się pożaru. Ogień roznosi się błyskawicznie, generując duże ilości dymu i toksycznych gazów, co utrudnia działania ratownicze i zwiększa ryzyko całkowitej utraty mienia. Nawet opanowany pożar oznacza poważne straty: zawilgocenie papieru, korozję maszyn i konieczność ich kosztownej renowacji lub wymiany.

Rozwój poligrafii to przykład, jak dynamicznie ewoluuje przemysł – od klasycznego rzemiosła do nowoczesnej technologii produkcyjnej. Jednak wraz z postępem zmienia się też charakter ryzyka: maleje udział zagrożeń tradycyjnych, rośnie udział ryzyk systemowych i technologicznych. Przyszłość drukarń zależeć będzie nie tylko od tempa wdrażania nowych rozwiązań, lecz także od zdolności do ich bezpiecznej integracji z procesem produkcji.

Tabela: Typowe ryzyka i zabezpieczenia

Jeśli interesują Was dodatkowe informacje, dotyczące tego tematu, zapraszamy do kontaktu z Szczepan.Bujwid@warta.pl